Montessoriaans Mindmappen met kleuters

admin
Auteur(s): Eline van Delden-Mastrobattista
Eline van Delden-Mastrobattista is 2012 afgestudeerd aan de Pabo Inholland in Hoofddorp met afstudeerrichting jonge kind, verkorte deeltijdstudie. Tijdens haar studie is zij vooral geïnteresseerd geraakt in de meervoudige intelligenties binnen de onderwijspraktijk, met speciale aandacht voor mindmappen.

Montessoriaans Mindmappen met kleuters

Een onderzoek naar de praktische toepassingsmogelijkheden van mindmappen binnen het onderwijs aan kleuters op Montessori

Mindmappen is een andere manier van aantekeningen maken en gedachten ordenen, waarbij een groter deel van je hersenen worden aangesproken, waardoor o.a. het onthouden beter en efficiënter gaat. Binnen het onderwijs is er zeker interesse voor deze manier van werken en steeds vaker zie je toepassingen van mindmappen binnen de onderwijspraktijk. Toepassingen in de bovenbouw zijn legio. Denk maar aan het samenvatten van een les, brainstormen ter introductie van een nieuw onderwerp en hulp bij het maken van een boekbespreking of spreekbeurt. In de onderbouw, met name bij de kleuters, is het mindmappen nog niet zo wijd verspreid. In dit onderzoek kijk ik naar de (on)mogelijkheden van mindmappen binnen het onderwijs aan kleuters, vanuit het kader van het montessorionderwijs. Startpunt is een literatuuronderzoek van de traditionele leertheorieën en de kennis vanuit de breinwetenschappen, waarmee bestaansrecht wordt aangetoond van mindmappen als een goede geheugentechniek. Vervolgens worden de kaders gesteld van waaruit enkele experimentele mindmaplessen worden ontworpen, uitgevoerd en tot slot systematisch worden geëvalueerd. De resultaten van deze experimentele mindmaplessen vormen de basis voor het advies aan Montessorischool De Boog over het inzetten van mindmappen binnen hun onderwijs aan kleuters.; een onderzoek naar de praktische toepassingsmogelijkheden van mindmappen binnen het onderwijs aan kleuters op Montessorischool De Boog in Nieuw-Vennep.

Dit onderzoek heeft tot doel een antwoord te formuleren op de vraag hoe mindmappen binnen het kleuteronderwijs op Montessorischool De Boog kan worden ingezet. Hiertoe is een serie mindmaplessen ontwikkeld, uitgevoerd en geëvalueerd. De resultaten van de evaluatie hebben uiteindelijk geleid tot enkele aanbevelingen richting de opdrachtgever, Montessorischool De Boog, over het inzetten van de techniek van mindmappen binnen het kleuteronderwijs.

Alvorens de experimentele mindmaplessen konden worden ontworpen is een uitgebreid literatuuronderzoek gedaan naar zowel de traditionele leertheorieën als de recente kennis uit breinwetenschappen. Hieruit is vast komen te staan dat er zeker een goede basis is om aan te nemen dat de techniek van mindmappen een positieve bijdrage kan leveren aan het onderwijs. Samen met de resultaten uit een tweede onderzoek naar de uitgangspunten van het montessorionderwijs binnen De Boog, heeft dit een aantal criteria opgeleverd waaraan de mindmaplessen moeten voldoen:

De techniek van het mindmappen

  • Gebruik blanco papier, zonder lijnen en kaders om zo min mogelijk beperkt te worden.
  • Leg het papier in de breedte (landscape), zodat dit het beste overeenkomt met de stand van je ogen.
  • Plaats het onderwerp in het midden van het papier en maak het item zo specifiek mogelijk (kleur en afbeelding).
  • Plaats de eerste tak op ‘twee uur’ en werk met de klok mee.
  • Gebruik vloeiende lijnen voor het leggen van verbanden en gebruik per hoofdtak één kleur. Werk van globaal (dikke tak, grote letters) naar detail (dunne  takken, kleine letters).
  • Gebruik per tak één sleutelwoord, direct boven de tak gepositioneerd, gecombineerd met een krachtig beeld dat voor jou of de groep betekenis heeft.
De montessoriaanse uitgangspunten
  • Er moet rekening gehouden worden met de voorkeur voor kleuters, en vooral de jongste kleuters, om handelend bezig te zijn.
  • De mindmap is het sterkst bij het weergeven van de symbolische representatie van de werkelijkheid, wanneer dit aansluit op de eerste leerstap, namelijk het handelend bezig zijn.
  • De mindmap zal in een zo concreet mogelijke vorm gegoten moeten worden, waarbij kleuters ook zelf ermee aan de slag kunnen.
  • Daarnaast moet de mindmap in zijn vorm eenvoudig zijn en teruggebracht worden tot de essentie van wat je ermee wilt bereiken.
  • Het moet de mogelijkheid van herhaling in zich hebben.

Gelet op de onderzoekspopulatie, de kleuters van Montessorischool De Boog, in het bijzonder groep 1/2 B, is er een keuze gemaakt voor het onderzoeken van twee toepassingsmogelijkheden, namelijk de mindmap als advance organizer voor het bieden van een basisnetwerk, waaraan nieuwe kennis kan worden opgehangen en de mindmap als geheugensteun bij het goed onthouden van de aangeboden informatie.
Om uiteindelijk de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden, zijn de mindmaplessen aan de hand van een kijkwijzer systematisch met elkaar vergeleken, waarbij steeds gekeken is naar het effect van drie variabelen:

  • Het vakgebied waarbinnen de mindmap is ingezet; woordenschatonderwijs of kosmische vakken/ wereldoriëntatie;
  • het gebruikte medium; de digitale mindmap, de mindmap met gebruik van een flanelbord, een papieren versie van de mindmap of met concreet materiaal;
  • de ingezette werkvorm; de grote kring, de kleine instructiekring of de individuele verwerking.
De belangrijkste bevindingen uit dit onderzoek naar Montessoriaans mindmappen met kleuters van Montessorischool De Boog zijn:
  • De flanellen mindmap is voldoende concreet en nodigt uit om ermee aan de slag te gaan. De digitale versie is vluchtiger en beter in de grote kring in te zetten. Mits gebruik gemaakt wordt van een mindmapprogramma, biedt de digitale versie de beste mogelijkheden om te schakelen tussen het totaaloverzicht en het inzoomen op details.
  • Vooral voor woordenschatonderwijs kan de mindmap als advance organizer bijdragen aan het bieden van een kapstok om nieuwe woorden en begrippen aan te hangen. Als advance organizer werkt de mindmap het best als de basisstructuur gegeven is en kleuters deze verder zelf betekenis kunnen geven door eigen afbeeldingen eraan toe te voegen. Dit kan het best tijdens de individuele verwerking gebeuren bij het maken van een persoonlijke mindmap.
  • In de grote kring is het raadzaam, omwille van de korte concentratieboog van kleuters, te beschikken over een voorraad afbeeldingen, waaruit kleuters kunnen kiezen. Om dezelfde reden is een gezamenlijke mindmap het best in de kleine kring te maken, zodat kinderen niet lang op hun beurt hoeven te wachten en de kans het grootst is dat ze actief bezig zijn met de mindmap.

Maar bovenal vinden kleuters de mindmap leuk om mee te werken. Als leerkracht en school moet je wellicht even over de drempel van het onbekende stappen, maar wanneer de eerste ervaringen eenmaal opgedaan zijn, zul je ontdekken dat de toepassingsmogelijkheden van mindmappen binnen het onderwijs enorm zijn.